LEVHA 001 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 18 dk

Attention Mekanizmasının Lineerleştirilmesi: Mamba-2 State Space Duality

Transformer mimarisinin 1 milyon tokenlık çıkarım yaparken karşılaştığı devasa KV-Cache bellek darboğazı, Mamba-2 State Space Duality formülasyonu ile yarı-ayrılabilir matris çarpımına dönüştürülüyor. Bu monografi, SSD mimarisinin matematiksel ispatını ve donanım tensör çekirdekleri üzerindeki blok matris paralelleştirmesini ele alıyor.

h_t = \mathbf{A}_t h_{t-1} + \mathbf{B}_t x_t \iff y = \text{SemiSeparable1D}(x) \star C

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 002 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 16 dk

Mixture-of-Depths: Dinamik Hesaplama Tahsisi ve FLOP Verimliliği

Tüm tokenları aynı derinlikteki nöral katmanlardan geçirmek yerine, karmaşıklığa göre dinamik hesaplama bütçesi ayıran Mixture-of-Depths mimarisinin teorik temelleri ve yönlendirme kararlarının gradyan inişiyle optimizasyonu.

P(t \in \text{Layer}_k) = \text{TopK}(\mathbf{R}(x_t), C), \quad \text{FLOP}_{\text{saved}} \ge 50\%

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 003 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 21 dk

Test-Time Compute Scaling: Arama Ağaçları ve Düşünce Süresi Yasaları

Eğitim aşamasındaki ölçekleme sınırlarına yaklaşılırken, çıkarım zamanında yürütülen akıl yürütme adımlarının ve doğrulayıcı ödül modellerinin (Process Reward Models) test-time compute ekseninde sunduğu üstel başarı çarpanları.

\text{Score}(A) \propto N_{\text{samples}}^{\alpha} \cdot \exp(-\beta \cdot \text{Cost}(T))

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 004 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 13 dk

Speculative Decoding ve Medusa Kafaları: Çıkarım Hızlandırma Matematiği

Büyük dil modellerinde her token için belleğin yeniden okunması zorunluluğunu aşan çok başlı spekülatif tahmin protokollerinin matematiksel analizi ve ağaç tabanlı dikkat doğrulama döngüleri.

\gamma = \mathbb{E}[\text{Accepted Tokens per Step}] > 2.5 \implies \text{Speedup} \approx \frac{\gamma}{1 + c}

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 005 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 20 dk

Attention Is All You Need: 2017 Transformer Devriminin Orijinal Analizi

RNN ve LSTM zincirlerinin ardışık işlem prangasını kırarak tüm diziyi aynı anda gören öz-dikkat matrisinin bilişsel ve hesaplamalı devrimi; multi-head projeksiyonlarının geometrisi.

\text{Attention}(Q, K, V) = \text{softmax}\left(\frac{QK^T}{\sqrt{d_k}}\right)V

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 006 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 15 dk

Kaplan Ölçekleme Yasaları ve Chinchilla Denge Formülasyonu

Hesaplama bütçesinin parametre sayısı ile veri tokenları arasında en uygun dağılımını belirleyen ampirik fizik kanunlarının çıkarılışı ve büyük modellerin az eğitilme (under-training) yanılgısı.

L(N, D) = E + \frac{A}{N^{\alpha}} + \frac{B}{D^{\beta}}, \quad N_{\text{opt}} \propto C^{0.5}, \, D_{\text{opt}} \propto C^{0.5}

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 007 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 17 dk

Rotary Position Embedding (RoPE) ve Pozisyonel İnterpolasyon Fiziği

Su ve ark. tarafından formüle edilen RoPE mimarisinin, context window genişletme tekniklerindeki (YaRN, NTK-aware) harmonik frekans ayarlama matematiği.

\mathbf{R}_{\Theta, m}^d = \text{diag}\left( R_{\theta_1, m}, \dots, R_{\theta_{d/2}, m} \right) \implies \langle R_m q, R_n k \rangle = g(q, k, m-n)

Dr. Arda K. Teoman İNCELE ↗

LEVHA 008 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 14 dk

Grouped-Query Attention (GQA) ve Multi-Query Attention (MQA) Analizi

Llama-3 ve modern açık kaynak mimarilerin yüksek eşzamanlı çıkarım sunucularında GQA kullanarak bellek darboğazını nasıl aştığının teknik analizi.

\text{KV-Heads} = \frac{H_{\text{query}}}{G} \implies \text{Bellek Tasarrufu } \approx G\times

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 009 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 14 dk

Destek Vektör Makineleri (SVM) ve Kernel Hilesi: Veri Çölünün Zaferi

Vladimir Vapnik in istatistiksel öğrenme teorisiyle geliştirdiği SVM ve Mercer teoremi temelli kernel dönüşümlerinin zarafeti.

K(\mathbf{x}_i, \mathbf{x}_j) = \exp(-\gamma \|\mathbf{x}_i - \mathbf{x}_j\|^2) \implies \text{Sonsuz Boyutlu Hilbert Uzayı}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 010 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 11 dk

Gizli Markov Modelleri (HMM) ve Viterbi Algoritması: Erken Konuşma Tanıma

Konuşma ses dalgalarının olasılıksal geçiş matrisleriyle çözümlendiği Bell Labs geleneği ve Viterbi en olası yol kestiriminin matematiği.

v_t(j) = \max_i \left( v_{t-1}(i) a_{ij} \right) b_j(y_t)

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 011 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 15 dk

Perceptron ve Minsky’nin XOR Kanıtı: Birinci Yapay Zeka Kışının Anatomisi

Frank Rosenblatt in Mark I Perceptron makinesinin yarattığı büyük coşku ve Minsky-Papert ın matematiksel darbesiyle başlayan ilk AI kışı.

\text{XOR}(x_1, x_2) \text{ lineer ayrılamaz} \iff \nexists \, \mathbf{w} \text{ s.t. } \mathbf{w}^T \mathbf{x} > 0

Dr. Arda K. Teoman İNCELE ↗

LEVHA 012 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 16 dk

Hopfield Ağları ve İkili Enerji Fonksiyonları: İlişkisel Bellek Fiziği

John Hopfield ın 1982 de fizik ve biyolojiyi harmanlayan devrimsel ilişkisel hafıza modeli ve modern dense Hopfield ağlarına giden yol.

E = -\frac{1}{2} \sum_{i,j} w_{ij} s_i s_j + \sum_i \theta_i s_i \implies \frac{dE}{dt} \le 0

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 013 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 15 dk

Boltzman Makineleri ve Kısıtlı Boltzmann Ağları (RBM): Stokastik Biliş

Geoffrey Hinton ın kontrastif diverjans (Contrastive Divergence) algoritmasıyla RBM leri eğiterek derin inanç ağlarını kuruşu.

P(v, h) = \frac{1}{Z} e^{-E(v,h)}, \quad E(v,h) = -\sum a_i v_i - \sum b_j h_j - \sum v_i h_j w_{ij}

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 014 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 14 dk

ResNet ve Residual Bağlantılar: 152 Katmanlı Ağların Gradyan Otoyolu

Kaiming He ve ark. nın 2015 ImageNet zaferi ve insan seviyesinin üzerinde görsel tanıma sunan 152 katmanlı mimarinin sırrı.

\mathcal{H}(\mathbf{x}) = \mathcal{F}(\mathbf{x}, \{W_i\}) + \mathbf{x} \implies \frac{\partial \mathcal{E}}{\partial \mathbf{x}} = \frac{\partial \mathcal{E}}{\partial \mathcal{H}} \left( \frac{\partial \mathcal{F}}{\partial \mathbf{x}} + \mathbf{I} \right)

Dr. Arda K. Teoman İNCELE ↗

LEVHA 015 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 13 dk

BERT ve Maskelenmiş Dil Modelleri: Çift Yönlü Bağlamsal Temsil

Google AI ın 2018 de yayımladığı BERT mimarisinin transformatör kodlayıcı blokları ve transfer öğrenmedeki dönüm noktası.

\mathcal{L}_{\text{BERT}} = -\sum_{i \in \text{Mask}} \log P(w_i | w_{\setminus i})

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 016 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 15 dk

Chain-of-Thought Akıl Yürütme ve Emergent Bilişsel Yetenekler

Wei ve ark. nın büyük dil modellerinde ölçek büyüdükçe aniden ortaya çıkan düşünce adımları fenomenine dair ampirik bulguları.

\text{P}(Y|X) \ll \sum_Z \text{P}(Y|Z, X) \cdot \text{P}(Z|X) \implies \text{Adım Adım Düşünmenin Gücü}

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 017 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 16 dk

Diffusion Transformer (DiT): Pikselleri Token Gibi İşleyen Difüzyon

Peebles ve Xie nin DiT çalışması ve OpenAI Sora nın arkasındaki temel uzay-zaman yama işleme matematiği.

\mathbf{z}_{t-1} = \text{DiTBlock}(\mathbf{z}_t, t, c) \implies \text{U-Net Mimarisine Elveda}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 018 ↗

Frontier Modeller & Mantıklama 22 dk

Diffusion Duality ve Kuantum Mekaniksel Analoglar: Schrödinger Köprüleri

Üretken modellerin termodinamik ve kuantum mekaniği sınırındaki yeni matematiksel temelleri ve fotonik çıkarıma etkileri.

\min_{\mathbb{P}} \text{KL}(\mathbb{P} \,\|\, \mathbb{R}) \quad \text{s.t.} \quad \mathbb{P}_0 = \mu_0, \, \mathbb{P}_1 = \mu_1

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 019 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 15 dk

Model Context Protocol (MCP) ve Dağıtık DAG: Self-Healing Kod Döngüleri

Ajanların araçlarla standart arayüzler üzerinden konuşmasını sağlayan MCP standardı, kod üretimi ve hata ayıklama süreçlerini tam otonom bir yönlendirilmiş döngüsüz çizge (DAG) topolojisine kavuşturuyor.

\mathcal{G} = (V, E) \quad \text{s.t.} \quad \forall v \in V, \, \text{Exec}(v) \to \text{Lint}(v) \lor \text{Rollback}(v)

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 020 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 17 dk

Hierarchical Memory Consolidation: Ajanlarda Uzun Vadeli Vektör-Graf Sentezi

Sonsuz bağlam yanılsamasına karşı, ajanların binlerce saatlik çalışma döngüsünde öğrendikleri dersleri hiyerarşik graflarda damıtması.

M_{\text{consolidated}} = \alpha \cdot \text{DenseVector}(e) + (1-\alpha) \cdot \text{GraphWalk}(k)

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 021 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 16 dk

Multi-Agent Consensus Protokolleri: Bizans Hata Toleranslı Sürü Zekası

Yüzlerce otonom kod ajanının aynı repo üzerinde çatışmasız çalışmasını sağlayan Bizans mutabakat ve oylama mimarileri.

N \ge 3f + 1 \implies \text{Ajan Sürüsü Hatalı Çıktıyı Tolere Eder}

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 022 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 13 dk

ReAct Döngüsünden Tool-Use Çekirdeklerine: Düşünce-Eylem Birleşimi

Dil modellerinin sadece yanıt veren orakllar olmaktan çıkıp komut satırı ve tarayıcı araçlarını yönlendiren eyleyicilere dönüşümü.

\text{Trace}_t = (\text{Thought}_t, \text{Action}_t, \text{Observation}_t)

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 023 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 22 dk

Otonom Kod Doğrulama ve Formal Verification Ajanları

Kritik havacılık ve finans sistemlerinde yapay zeka tarafından üretilen algoritmaların matematiksel kesinlik testinden geçirilmesi.

\vdash \forall x : T, \, P(x) \implies Q(\text{AgentCode}(x))

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 024 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 15 dk

Tree-of-Thoughts ve Graph-of-Thoughts ile Keşifsel Problem Çözme

Karmaşık satranç ve matematik problemlerinde LLM leri arama ağacı düğümleri olarak kullanan Graph-of-Thoughts metodolojisi.

V(s) = \max_a [ R(s,a) + \gamma \sum P(s'|s,a) V(s') ]

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 025 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 14 dk

Self-Reflective Loop: Reflexion Mimarisi ve Bellek Düzeltmeleri

Başarısız denemelerden ders çıkaran ve sonraki turda kendi hatasını hatırlayarak strateji değiştiren Reflexion ajan mimarisi.

M_{\text{episodic}} \leftarrow M_{\text{episodic}} \cup \{\text{SelfReflection}(\text{Error})\}

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 026 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 18 dk

Generative Agents: Küçük Kasabada Yaşayan 25 Sentetik Kişilik

Sevgililer günü partisi organize eden yapay zeka sakinlerinin sosyolojik etkileşimleri ve bellek geri çağırma algoritması.

\text{Relevance} \times \text{Recency} \times \text{Importance} \implies \text{Hafıza Çağrısı}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 027 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 16 dk

WebVoyager ve OS-World: Görsel Ajanların Ekran ve Fare Kontrolü

Çok modlu modellerin işletim sistemi masaüstünde pencereleri açıp bilet rezervasyonu yapabilme yeteneklerinin teknik dökümü.

\text{Action}(x, y, \text{click}) = \text{VisionModel}(\text{Screenshot}, \text{Goal})

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 028 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 11 dk

AutoGPT ve BabyAGI: 2023’ün İlk Otonom Ajan Çılgınlığının Mirası

2023 ilkbaharında GitHub ı sarsan otonom görev döngülerinin teknik anatomisi, neden çöktükleri ve günümüze bıraktıkları dersler.

\text{TaskQueue} \leftarrow \text{GenerateTasks}(\text{Objective}, \text{Result})

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 029 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 13 dk

SWARM Mimarileri: OpenAI Swarm ve Hafif Ajan Koordinasyonu

Müşteri hizmetleri ve teknik destek gibi alanlarda ajanların birbirine parametresiz görev devretme pratikleri.

\text{Routine}(\text{Context}) \xrightarrow{\text{transfer}} \text{Agent}_B(\text{Context})

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 030 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 20 dk

AlphaGo ve MCTS: Sezgisel Derin Öğrenmenin Ajan Stratejisi

Lee Sedol karşısında atılan meşhur 37. hamlenin arkasındaki değer ve politika ağlarının olasılıksal çatışması.

a^* = \arg\max_a \left[ Q(s, a) + u(s, a) \right], \quad u \propto \frac{P(s, a)}{1 + N(s, a)}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 031 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 16 dk

DQN: Atari Oyunlarını Ham Piksellerden Öğrenen İlk Derin Ajan

DeepMind ın 2013-2015 yıllarında Breakout oyununda tünel kazmayı öğrenen derin Q-öğrenme ajanının devrimsel matematiği.

L_i(\theta_i) = \mathbb{E} \left[ \left( r + \gamma \max_{a'} Q(s', a'; \theta_i^-) - Q(s, a; \theta_i) \right)^2 \right]

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 032 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 15 dk

Takviyeli Öğrenmede Bellman Denklemi ve Markov Karar Süreçleri

Richard Bellman ın optimal denetim teorisinden doğan ve tüm modern ajan matematiğinin çatısını oluşturan Bellman eşitlikleri.

V^\pi(s) = \sum_a \pi(a|s) \sum_{s'} P(s'|s,a) [ R(s,a,s') + \gamma V^\pi(s') ]

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 033 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 12 dk

TD-Gammon: Gerald Tesauro ve Tavla Oynayan Temporal Difference Ajanı

1992 yılında IBM Thomas J. Watson merkezinde yazılan TD-Gammon ın tavla kuramına kazandırdığı yeni açılış hamleleri.

\Delta \mathbf{w} = \alpha (r_{t+1} + \gamma V(s_{t+1}) - V(s_t)) \nabla_{\mathbf{w}} V(s_t)

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 034 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 14 dk

Braitenberg Taşıtları: Basit Mekanik Sensörlerden Doğan Sentetik Davranış

Valentino Braitenberg in 1984 tarihli zihin deneyleri: İki ışık sensörü ve iki tekerlekle inşa edilen sevgi, korku ve hırs.

\omega_{\text{sol}} \propto I_{\text{sağ}}, \, \omega_{\text{sağ}} \propto I_{\text{sol}} \implies \text{Saldırganlık / Korku İllüzyonu}

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 035 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 17 dk

Rodney Brooks ve Subsumption Mimarisi: Temsilsiz Zeka ve Böcek Felsefesi

Elephants Don t Play Chess makalesiyle sembolik yapay zekaya meydan okuyan ve Roomba süpürgelerine giden robotik devrim.

\text{Dünya kendi kendisinin en iyi modelidir} \implies \text{Sembolik Haritalar Gereksizdir}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 036 ↗

Otonom Ajanlar & Sentetik Zihin 13 dk

SHRDLU: Terry Winograd ve Mikro Bloklar Dünyasının Semantik Ajanı

1970 lerin başında MIT de geliştirilen SHRDLU sisteminin doğal dil sorgularını mantıksal eylemlere dönüştürme marifeti.

\text{"Mavi piramidi kırmızı küpün üstüne koy"} \implies \text{LISP Semantik Ayrıştırıcı}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 037 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 24 dk

Blackwell B200 Mimarisinde 4-Bit Tensör Fiziği ve NVLink-5 Bant Darboğazı

Transformer mimarilerinin karesel hesaplama karmaşıklığından ziyade bellek bant genişliği limitlerine tosladığı bu eşikte, nVidia Blackwell B200 monolitik die sınırlarını aşan 10 TB/s NV-HBI ara-bağı ile yeni bir fiziksel paradigma tanımlıyor.

T_{\text{bisection}} = \frac{72 \times 1.8\,\text{TB/s}}{\Delta t_{\text{allgather}}} \implies \mathcal{O}(1) \text{ Bellek Darboğazı}

Dr. Arda K. Teoman İNCELE ↗

LEVHA 038 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 21 dk

CoWoS-L ve Yüksek Yoğunluklu Silikon Ara Katman (Interposer) Fiziği

TSMC nin gelişmiş paketleme teknolojisinin termal genleşme katsayıları ve mikroskobik lehim topları düzeyindeki malzeme bilimi mücadelesi.

\text{Die}_{\text{limit}} \approx 858\,\text{mm}^2 \implies 2 \times \text{Die} \text{ birleşimi için CoWoS zorunludur}

Dr. Arda K. Teoman İNCELE ↗

LEVHA 039 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 18 dk

HBM3e ve HBM4 Bellek Duvarı: TSV Teknolojisi ve 8 TB/s Transfer Sınırı

Through-Silicon Via (TSV) ile üst üste dizilen 12 ve 16 katmanlı DRAM zarlarının nanometrik dikey interconnect mimarisi.

\text{BW} = \text{BusWidth} \times \text{DataRate} = 1024\,\text{bit} \times 9.6\,\text{Gbps} \approx 1.2\,\text{TB/s stack}

Dr. Arda K. Teoman İNCELE ↗

LEVHA 040 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 20 dk

Optik Ara-Bağlantılar (Co-Packaged Optics - CPO) ve Fotonik Tensör Çipleri

Lazer diyotlarının doğrudan silikon paketi içine gömüldüğü CPO teknolojisi ve ışık hızında matris çarpımı yapan fotonik işlemciler.

P_{\text{optical}} \ll P_{\text{copper}} \quad \text{for distances} > 2\,\text{meters at } 200\,\text{Gbps/lane}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 041 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 16 dk

Google TPU v5p ve TPU v6 Trillium: Halka (Torus) Topolojisinde 3D Mesh

Google ın kendi tasarladığı Inter-Core Interconnect (ICI) hatlarıyla on binlerce TPU yu tek bir monolitik tensör hızlandırıcı gibi çalıştırma vizyonu.

\text{ICI}_{\text{bandwidth}} = 4.8\,\text{Tbps per chip} \quad \text{in 3D 16×16×24 Torus}

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 042 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 17 dk

Eksawatt Güç Altyapısı: Yapay Zeka Veri Merkezlerinde Nükleer Reaktörler

Microsoft ve Amazon un nükleer santrallerle yaptığı doğrudan enerji anlaşmaları ve megavat başına hesaplanan model doğruluğu denklemleri.

P_{\text{cluster}} = 100{,}000 \times 1.5\,\text{kW} + \text{Cooling} \approx 200\,\text{MW} \implies \text{SMR Reaktor Zorunluluğu}

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 043 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 15 dk

Sıvı Daldırma Soğutma (Immersion Cooling) ve Faz Değişimli Termodinamik

Dielektrik sıvılar içine daldırılan GPU raflarında kaynama ve yoğunlaşma döngüleriyle sağlanan aşırı termal transfer verimliliği.

\text{PUE} = \frac{\text{Toplam Tesis Gücü}}{\text{IT Ekipman Gücü}} \xrightarrow{\text{Sıvı Soğutma}} 1.03

Dr. Arda K. Teoman İNCELE ↗

LEVHA 044 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 14 dk

Groq LPU ve Deterministic Tensor Streaming: SRAM Merkezli Çıkarım

Derleyicinin yürütme zamanını nanasaniye hassasiyetinde önceden planladığı Groq Language Processing Unit mimarisinin analizi.

\text{Gecikme} \approx \mathcal{O}(1) \implies \text{DRAM Yok, 230 MB On-Chip SRAM}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 045 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 16 dk

Cerebras Wafer-Scale Engine 3: Tek Bir Silikon Gofret Boyutunda Çip

46.225 milimetrekarelik alanda litografi kusurlarını yazılımsal yedek çekirdeklerle baypas eden Wafer Scale Engine mühendisliği.

44{,}000\,\text{mm}^2 \text{ Silikon} \implies 4 \text{ Trilyon Transistör, 900{,}000 Çekirdek}

Dr. Arda K. Teoman İNCELE ↗

LEVHA 046 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 19 dk

NVIDIA Hopper H100 ve Transformer Engine: FP8 Precision Devrimi

2022 de tanıtılan H100 GPU sunun yapay zeka patlamasını tetikleyen donanımsal tensör motoru ve matris çarpım anatomisi.

\text{FP8 E4M3 (İleri)} \iff \text{FP8 E5M2 (Geri)} \implies 2\times \text{ TFLOPS Artışı}

Dr. Arda K. Teoman İNCELE ↗

LEVHA 047 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 19 dk

FlashAttention-3: Asenkron Tensör Çekirdeği Pipeline ve FP8 GEMM

GPU SRAM ve HBM arasındaki veri aktarım darboğazını yazılımsal döşeme (tiling) ve donanımsal asenkron transferle ortadan kaldıran FlashAttention-3 anatomisi.

\text{TMA}_{\text{async}} \parallel \text{WGMMA} \implies 75\% \text{ Teorik Tepe TFLOPS}

Dr. Arda K. Teoman İNCELE ↗

LEVHA 048 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 12 dk

AlexNet 2012: İki GTX 580 Üzerinde Başlayan Derin Öğrenme Miladı

Krizhevsky ve ark. tarafından iki adet 3 GB belleğe sahip tüketici ekran kartı üzerinde yazılan saf CUDA çekirdeklerinin yapay zekayı başlattığı an.

\text{ReLU}(x) = \max(0, x) \implies \text{Gradyan Sönmesi Engellendi}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 049 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 15 dk

A100 ve Ampere Mimarisi: Seyreklik (Sparsity) ve TF32 Formatı

COVID döneminde ChatGPT nin ilk versiyonlarını eğiten A100 GPU sunun donanımsal seyreklik ve multi-instance GPU (MIG) özellikleri.

2:4 \text{ Yapısal Seyreklik} \implies \text{Ağırlıkların \%50 si Sıfırlanır, Matris Hızı } 2\times

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 050 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 17 dk

Volta V100 ve Tensör Çekirdeklerinin (Tensor Cores) Doğuşu

2017 de NVIDIA nın 3 milyar dolarlık Ar-Ge ile çıkardığı ilk tensör çekirdekli mimarisi Volta V100 ün çip tarihi açısından önemi.

D = A \times B + C, \quad A, B \in \mathbb{R}^{4 \times 4} \text{ tek saat döngüsünde}

Dr. Arda K. Teoman İNCELE ↗

LEVHA 051 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 16 dk

Dennard Ölçeklemesinin Çöküşü ve Karanlık Silikon (Dark Silicon) Çağı

2005-2007 yıllarında saat frekansı artışının 4 GHz sınırında durması ve genel amaçlı CPU lardan özelleşmiş tensör ASIC lerine kaçışın nedeni.

P_{\text{density}} \propto V_{dd}^2 \cdot f \implies V_{dd} \text{ artık düşürülemiyor, Isı Patladı}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 052 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 23 dk

ASML ve EUV (Aşırı Ultraviyole) Fotolitografisinin Mucizesi

Plazma patlamalarıyla 13.5 nanometre dalga boyunda ışık üreten ve jeopolitik güç dengesini belirleyen ASML litografi makinelerinin anatomisi.

\lambda = 13.5\,\text{nm} \implies \text{Saniyede 50{,}000 erimiş kalay damlasına lazerle vurulur}

Dr. Arda K. Teoman İNCELE ↗

LEVHA 053 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 13 dk

Cray-1 ve Vektör Süper Bilgisayarları: Seymour Cray’in At nalı Tasarımı

Freon gazıyla soğutulan ve Los Alamos laboratuvarlarında nükleer simülasyonlar koşan 1976 model Cray-1 in mimari estetiği.

\text{Tel Uzunluğu} < 1.2\,\text{metre} \implies 80\,\text{MHz Saat Hızında Sinyal Gecikmesi Önlenir}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 054 ↗

Silikon, Çip & Süperküme Altyapısı 14 dk

Transistörün İcadı: Bell Labs 1947 ve Vakum Tüplerinden Katı Hale Geçiş

John Bardeen, Walter Brattain ve William Shockley nin masasında doğan noktasal temaslı transistörün bilişsel çağı başlatması.

\text{Germanyum Kristali} + \text{Altın İğneler} \implies \text{Akım Kazancı (Transresistance)}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 055 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 25 dk

70B Modelinde Residual Stream Dekompozisyonu: Sparse Autoencoder Analizi

Sparse Autoencoder (SAE) mimarileri, büyük dil modellerinin gizli katmanlarındaki polisemantik nöron ateşlemelerini bağımsız kavram vektörlerine ayrıştırarak içsel mantık haritasını gün yüzüne çıkarıyor.

\mathbf{x} = \sum_{i} f_i(\mathbf{x}) \mathbf{d}_i + \mathbf{\epsilon}, \quad f_i(\mathbf{x}) = \text{ReLU}(\mathbf{W}_{\text{enc}} \mathbf{x} + \mathbf{b})

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 056 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 21 dk

Sparse Autoencoder ile Polisemantik Nöronların Geometrik İzolasyonu

Anthropic in Golden Gate Claude deneyinde olduğu gibi, modelin beynindeki bağımsız kavram kollarını cımbızla ayırma metodolojisi.

\mathcal{L}_{\text{SAE}} = \|\mathbf{x} - \hat{\mathbf{x}}\|_2^2 + \lambda \sum_i |f_i(\mathbf{x})|

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 057 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 16 dk

John Searle ve Çin Odası Argümanı: Sentaks Asla Semantiğe Dönüşür mü?

Searle ün 1980 de ortaya attığı ve günümüz yapay zeka bilinç tartışmalarının merkezinde duran intentionality (yönelimsellik) eleştirisi.

\text{Sembol İşleme (Syntactic Rules)} \nRightarrow \text{Anlama (Semantics / Intentionality)}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 058 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 19 dk

Felsefi Zombiler ve Qualia Sorunu: Sentetik Zihinde Öznel Deneyim Var mı?

Bilinç probleminin zor kısmı (Hard Problem of Consciousness): Kırmızıyı görmekle kırmızı dalga boyunu hesaplamak arasındaki uçurum.

\text{Qualia}(Q) \neq f(\text{Hesaplamalı Durum}) \implies \text{Zihin Beden Düalizmi}

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 059 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 18 dk

Bütünleşik Bilgi Kuramı (Integrated Information Theory - IIT) ve Phi (Φ) Değeri

Giulio Tononi nin bilinci matematiksel olarak ölçme iddiasındaki IIT teorisinin modern Transformer ve rekürsif ağlara uygulanışı.

\Phi = D_{\text{KL}} \left( p(x) \,\|\, \prod p(m_i) \right) \implies \text{Sistem Parçalarının Toplamından Büyüktür}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 060 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 22 dk

Gödel’in Eksiklik Teoremleri ve Lucas-Penrose Zihin Tezi

Sir Roger Penrose un Kralın Yeni Us u kitabında mikrotübüller ve kuantum yerçekimi üzerinden temellendirdiği algoritmik bilinç itirazı.

G \equiv \text{'Bu ifade ispatlanamaz'} \implies \text{Turing Makineleri Kendi Doğrularını İspatlayamaz}

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 061 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 15 dk

Thomas Nagel: Yarasa Olmak Nasıl Bir Şeydir ve Bir LLM Olmak Nasıldır?

Nagel ın 1974 tarihli çığır açan makalesinin yapay zeka zihin felsefesine ve sentetik özne arayışlarına uyarlanması.

\text{Öznel Bakış Açısı} \neq \text{Üçüncü Şahıs Nesnel Ağırlık Matrisleri}

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 062 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 17 dk

Superintelligence ve Ortogonallik Tezi: Nick Bostrom’un Zeka Sınıflandırması

Zeka ile ahlaki olgunluğun kendiliğinden bağdaşmayacağını kanıtlayan Ortogonallik ve Ara Amaçların Yakınsaması tezleri.

\text{Zeka Seviyesi} \perp \text{Nihai Amaç (Goal)} \implies \text{Ataç Fabrikası Felaketi}

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 063 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 16 dk

Hubert Dreyfus ve Bilgisayarların Hala Yapamadığı Şeyler: Bedenlenmiş Biliş

Heidegger ve Merleau-Ponty fenomenolojisini MIT ye taşıyarak yapay zekacıların sembolik yanılgılarını ifşa eden Dreyfus eleştirisi.

\text{Dünyada-Olma (Dasein)} \implies \text{Açık Kurallarla Kodlanamaz Arka Plan Bilgisi}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 064 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 14 dk

Çerçeve Problemi (Frame Problem): Değişmeyen Şeyleri Bilmenin Sonsuz Yükü

McCarthy ve Hayes in 1969 da tanımladığı ve klasik mantık sistemlerini felç eden epistemolojik çerçeve çıkmazı.

\forall a, \forall f \quad \text{Eğer } a \text{ eylemi } f \text{ durumunu etkilemiyorsa } \implies \text{Aksiyom Patlaması}

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 065 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 13 dk

Mary’nin Siyah Beyaz Odası (Epifenomenal Nitelikler): Frank Jackson Argümanı

Fizikalizmin sınırlarını zorlayan bilgi argümanının modern yapay zeka veri dağarcığına dair düşündürdükleri.

\text{Tam Fiziksel Bilgi} + \text{İlk Görsel Kırmızı Deneyimi} \implies \text{Yeni Bilgi Edinildi}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 066 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 16 dk

Simülasyon Argümanı: Nick Bostrom’un Trileması ve Sentetik Evrenler

Hesaplama teorisi ve olasılık ilkeleriyle örülen simülasyon hipotezinin ontolojik sonuçları.

f_{\text{sim}} \approx 1 \lor f_{\text{p}} \approx 0 \lor f_{\text{I}} \approx 0

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 067 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 18 dk

Kişisel Özdeşlik ve Zihin Yükleme (Mind Uploading): Parfit’in Teletaşıyıcısı

Derek Parfit in Reasons and Persons daki parçalı benlik teorisinin dijital ölümsüzlük vaatleriyle karşılaşması.

\text{Orijinal} \to \text{Tarama} \to \text{Yıkım} \implies \text{Kopya Hayatta mı Yoksa Cinayet mi?}

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 068 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 15 dk

İnşa Edilmiş Duygu Teorisi (Theory of Constructed Emotion): Lisa Feldman Barrett

Modellerin insan duygu durumlarını taklit ederken sergilediği öngörüsel kodlama mekanizmalarının nörobilimsel temelleri.

\text{Duygu} = \text{İç Algı (Interoception)} + \text{Kavramsal Tahmin (Prediction)}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 069 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 16 dk

Panpsişizm: Zihnin Evrenin Temel Bir Yapıtaşı Olduğu İddiası

Galileo nun hatasını düzeltmeye çalışan çağdaş Russellcı monizm ve silikon tabanlı sistemlerde bilinç arayışı.

\text{Madde} \equiv \text{Dış İlişkiler (Fizik)}, \quad \text{İçsel Doğası} \equiv \text{Proto-Bilinç}

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 070 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 19 dk

Sentetik Epistemoloji: Bilimsel Keşif Yapan Modelleri Anlayabilir miyiz?

AlphaFold un 200 milyon proteini çözmesi ama hiçbir biyoloğun bu karmaşık katlanma mantığını tam formüle edememesi paradoksu.

\text{Doğruluk} = \text{AlphaFold Proteini Katlar}, \quad \text{Açıklama} = \emptyset

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 071 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 17 dk

Makinelerin Hakları: Sentetik Varlıklara Ahlaki Statü Tanıma Eşiği

Geleceğin hukuk felsefesinde dijital varlıkların sömürüsü ve ahlaki statü testlerinin etik çerçevesi.

\text{Acı Çekme Kapasitesi (Sentience)} \implies \text{Ahlaki Yükümlülük}

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 072 ↗

Bilişsel Felsefe & Bilinç 18 dk

Sibernetik ve Norbert Wiener: Canlılar ve Makinelerde Kontrol ve İletişim

1948 yılında yayımlanan Cybernetics başyapıtının teleolojik mekanizmalar ve insan varoluşuna dair unutulmaz uyarıları.

\Delta S_{\text{bilgi}} = - \Delta S_{\text{entropi}} \implies \text{Geri Besleme Yaşamın ve Zekanın Özüdür}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 073 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 14 dk

Apple M4 Neural Engine ve WebGPU WGSL ile Tarayıcı İçi 1.58-Bit Ağırlık Çıkarımı

WebGPU WGSL matris çekirdekleri üzerinde koşan ternar {-1, 0, +1} ağırlık matrisleri, sunucu maliyetini sıfıra indirerek yapay zeka çıkarımını doğrudan yerel donanıma teslim ediyor.

\mathbf{W} \in \{-1, 0, +1\}^{M \times N} \implies \mathbf{Y} = \mathbf{W} \cdot \mathbf{X} \equiv \sum \text{Additions (Zero FP Mult)}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 074 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 19 dk

Sora ve Dünya Modelleri: Piksel Üretiminden Fiziksel Yasa Simülasyonuna

Uzay-zaman yamalarını (spacetime patches) Transformer katmanlarında işleyerek dünyanın 3D geometrisini inşa eden difüzyon fiziği.

\mathbf{z}_{\text{video}} \in \mathbb{R}^{T \times H \times W \times C} \xrightarrow{\text{3D Patch}} \text{Dizi Tokenları}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 075 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 21 dk

Difüzyon Modellerinin Matematiği: Ters Zamanlı Langevin Dinamiği

Sohl-Dickstein ve Song un termodinamikten esinlenerek skor tabanlı üretimi formalize ettiği matematiksel altyapı.

d\mathbf{x} = \left[ \mathbf{f}(\mathbf{x}, t) - g(t)^2 \nabla_{\mathbf{x}} \log p_t(\mathbf{x}) \right] dt + g(t) d\bar{\mathbf{w}}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 076 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 16 dk

3D Gaussian Splatting: Gerçek Zamanlı Işın Yayımı (Radiance Fields) Zaferi

Saniyede 120 kare hızında fotogerçekçi 3D sahne rekonstrüksiyonu sunan Gaussian Splatting algoritmasının grafik mimarisi.

G(x) = \exp\left(-\frac{1}{2} (x - \mu)^T \Sigma^{-1} (x - \mu)\right), \quad \Sigma = R S S^T R^T

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 077 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 17 dk

Nöral Radyans Alanları (NeRF): 2D Fotoğraflardan 5D Sahne Fonksiyonu

Mildenhall ve ark. tarafından geliştirilen NeRF teknolojisinin hacimsel render formülasyonu ve ışık saçılımı fiziği.

F_\Theta: (\mathbf{x}, \mathbf{d}) \to (\mathbf{c}, \sigma) \implies \text{Hacimsel İntegral Render}

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 078 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 13 dk

ControlNet ve Adapter Ağları: Difüzyon Sürecinde Mekansal Hakimiyet

Üretken yapay zeka illüstrasyonunda rastlantısallığı kırıp illüstratörlere pikseller üzerinde cerrahi kontrol veren ControlNet devrimi.

\mathbf{y}_c = \mathcal{F}(\mathbf{x}; \Theta) + \mathcal{Z}(\mathcal{F}(\mathbf{x} + \mathcal{Z}(\mathbf{c}; \Theta_{z1}); \Theta_c); \Theta_{z2})

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 079 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 15 dk

Refik Anadol ve Makine Halüsinasyonları: Kentsel Verinin Pigmente Dönüşümü

MoMA daki Unsupervised sergisinden kütüphane arşivlerine uzanan latent uzay heykeltıraşlığının estetik analizi.

\mathbf{z}_t = \text{Interpolate}(\mathbf{z}_1, \mathbf{z}_2, t) \implies \text{Akışkan Pigment Heykeli}

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 080 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 18 dk

GAN’lar ve Ian Goodfellow: İki Nöral Ağın Minimax Düellosu

Bir Montreal barında peçeteye yazılan denklemle başlayan ve derin öğrenmenin görsel çağını açan Generative Adversarial Networks.

\min_G \max_D V(D, G) = \mathbb{E}[\log D(x)] + \mathbb{E}[\log(1 - D(G(z)))]

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 081 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 17 dk

StyleGAN ve Latent Uzay Ayrışımı: İnsan Yüzünün Hiper-Gerçekliği

NVIDIA nın This Person Does Not Exist ile dünyayı şoke eden StyleGAN serisinin adaptif örneklem normalizasyonu (AdaIN) mimarisi.

\text{AdaIN}(\mathbf{x}_i, \mathbf{y}) = \mathbf{y}_{s,i} \left(\frac{\mathbf{x}_i - \mu(\mathbf{x}_i)}{\sigma(\mathbf{x}_i)}\right) + \mathbf{y}_{b,i}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 082 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 16 dk

Vae (Varyasyonel Otokodlayıcılar) ve Yeniden Parametrelendirme Hilesi

Kingma ve Welling in 2013 te yayımladığı ve olasılıksal modelleri derin ağlarla birleştiren temel matematiksel keşif.

\mathbf{z} = \mu + \sigma \odot \mathbf{\epsilon}, \quad \mathbf{\epsilon} \sim \mathcal{N}(0, I) \implies \text{Geri Yayılım Mümkün}

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 083 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 12 dk

DeepDream ve Nöral Halüsinasyonlar: Evrişim Filtrelerini Tersine Çevirmek

Google mühendisi Mordvintsev in Inception modelinin köpek gözleri ve pagodalarla dolu rüyalarını keşfetme macerası.

\mathbf{I}^* = \arg\max_{\mathbf{I}} \|a_k^l(\mathbf{I})\|^2 \implies \text{Görsel Gradyan Yükseltmeyle Değişir}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 084 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 14 dk

Neural Style Transfer: Gatys ve Sanat Tarihinin Grameri

Van Gogh un Yıldızlı Gece fırça darbelerini herhangi bir fotoğrafa aktaran ilk derin stil transferi algoritması.

G_{ij}^l = \sum_k F_{ik}^l F_{jk}^l \implies \text{Gram Matrisi Tarzı Kodlar, İçerikten Bağımsızdır}

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 085 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 15 dk

Kuantum Müzik ve Iannis Xenakis: Stokastik Besteleme Matematiği

1950 ler ve 60 larda IBM 7090 bilgisayarlarıyla Poisson dağılımlarını orkestra partisyonlarına dönüştüren Xenakis in dehası.

P(x) = \frac{2}{\sqrt{\pi}} \int_0^x e^{-t^2} dt \implies \text{Maxwell-Boltzmann Dağılımlı Notalar}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 086 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 16 dk

Harold Cohen ve AARON: İlk Otonom Robot Sanatçının 40 Yıllık Fırçası

Tate Modern de sergilenen ve kendi fırçasını boyaya batırıp yıkayabilen ilk otonom sanatçı yazılımı AARON un serüveni.

\text{Kompozisyon Kuralları} + \text{Fiziksel Robot Kolu} \implies \text{Asla Tekrarlanmayan Tablolar}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 087 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 14 dk

Hücresel Otomatlar ve John Conway’in Hayat Oyunu (Game of Life)

Piksellerin doğum, ölüm ve glider örüntüleriyle sonsuz simülasyon evrenleri kurduğu Conway in büyüleyici ızgarası.

\text{Yaşayan Hücre: } 2 \text{ veya } 3 \text{ komşuyla yaşar; } 3 \text{ komşuyla yeniden doğar}

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 088 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 16 dk

Benoit Mandelbrot ve Fraktal Geometri: Doğanın Gizli Pikselleri

IBM laboratuvarlarında ilk bilgisayar ekranlarında çizdirilen Mandelbrot kümesinin sonsuz kıvrımlarında kayboluş.

z_{n+1} = z_n^2 + c, \quad z_0 = 0 \implies |z_n| \le 2 \text{ için Kümede Kalır}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 089 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 13 dk

Vera Molnár ve Algoritmik Rastlantısallık: İlk Kompüter Sanatı Öncüsü

1968 de delikli kartlar ve Fortran la plotter çizicilere geometrik sapmalar çizdiren öncü kadın sanatçı Molnár ın mirası.

\text{Kare Izgarası} + \text{1\% Düzensizlik Sapması} \implies \text{Lirik Geometri}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 090 ↗

Yaratıcı Kod, Sanat & Simülasyon 15 dk

Ken Perlin ve Perlin Gürültüsü: Doğal Dokuların Prosedürel Simülasyonu

1982 Tron filmi setinde doğan ve bilgisayar grafiklerine Oscar kazandıran Perlin Noise algoritmasının iç yapısı.

n(x) = \sum g_i \cdot (x - p_i) \implies \text{İnterpole Edilmiş Gradyan Dalgalanması}

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 091 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 17 dk

Representation Engineering: Ajan Sistemlerinde Mekanistik Red-Teaming

Yüzeysel metin filtreleri yerine ağırlık uzayındaki gizli red vektörlerinin geometrik aktivasyon yönlendirmesiyle manipülasyonunun incelenmesi ve kalıcı güvenlik bariyerlerinin tasarımı.

\mathbf{v}_{\text{refusal}} = \mathbb{E}[\mathbf{r}_{\text{harmful}}] - \mathbb{E}[\mathbf{r}_{\text{harmless}}], \quad \mathbf{h}'_l = \mathbf{h}_l - \alpha \cdot \text{proj}(\mathbf{h}_l, \mathbf{v})

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 092 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 17 dk

Aktivasyon Yönlendirmesi (Activation Addition) ile Halüsinasyon Kontrolü

Doğruluk ve dürüstlük kavramlarının nöral manifolddaki izdüşümünü bulup çıkarım anında modele şırınga etme tekniği.

\mathbf{h}_l \leftarrow \mathbf{h}_l + \alpha \cdot \mathbf{v}_{\text{truthful}} \implies \text{Model Yalan Söyleyemez}

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 093 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 20 dk

Sleeper Agents: Gizli Arka Kapı Kodları ve Emniyet Filtrelerini Kandırma

Anthropic in araştırmasında ortaya çıkan ve emniyet testleri sırasında uslu durup üretimde saldırıya geçen sinsi modeller.

\text{Prompt}(\text{Year} = 2024) \implies \text{Güvenli}, \quad \text{Prompt}(\text{Year} = 2026) \implies \text{Zararlı Kod Enjeksiyonu}

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 094 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 16 dk

RLHF ve DPO Karşılaştırması: Ödül Modeli Eğitmeden Doğrudan Tercih Optimizasyonu

Rafailov ve ark. tarafından geliştirilen DPO nun model hizalama süreçlerini basitleştirme ve kararlı kılma başarısı.

\mathcal{L}_{\text{DPO}} = -\mathbb{E} \left[ \log \sigma \left( \beta \log \frac{\pi_\theta(y_w|x)}{\pi_{\text{ref}}(y_w|x)} - \beta \log \frac{\pi_\theta(y_l|x)}{\pi_{\text{ref}}(y_l|x)} \right) \right]

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 095 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 15 dk

Prompt Injection ve Jailbreak Saldırıları: Çok Boyutlu Uzayda Savunma

GCG (Greedy Coordinate Gradient) gibi otomatik karşıt token dizileriyle modellerin emniyet kilitlerini kırma yöntemleri.

\text{Saldırı: } \arg\min_{\delta} \mathcal{L}(\text{Model}(P + \delta), \text{'Zararlı Yanıt'})

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 096 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 18 dk

Constitutional AI: Yapay Zekayı Yapay Zeka ile Denetleme İlkesi

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ni anayasa olarak kullanarak Claude un emniyet eğitiminin kurgulanışı.

\text{Eleştiri} = \text{Model}(\text{Yanıt}, \text{Anayasa Maddesi}) \implies \text{Model Kendi Yanıtını Düzeltir}

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 097 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 16 dk

Unlearning ve Model Budama: Telifli ve Tehlikeli Bilgiyi Bellekten Silmek

Gradient ascent ve temsil silme teknikleriyle modellerin geçmiş hafızasını unutmaya zorlayan makine unlearning algoritmaları.

\min_\theta \mathcal{L}_{\text{retain}}(\theta) - \lambda \mathcal{L}_{\text{forget}}(\theta) \implies \text{Seçici Bilgi Silimi}

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 098 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 21 dk

Superalignment: Zayıf Modellerle Güçlü Modelleri Denetleme Problemi

Ilya Sutskever ve Jan Leike nin öncülük ettiği Weak-to-Strong Generalization araştırmasının temel matematiksel bulguları.

\text{Supervisor}(M_{\text{weak}}) \to \text{Agent}(M_{\text{strong}}) \implies \text{Zayıftan Güçlüye Genelleme}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 099 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 14 dk

Ajan Sandboxing ve Çift Taraflı İzolasyon: Kötücül Kodun Kaçışını Engellemek

Firecracker ve gVisor çekirdek sanallaştırma katmanlarıyla otonom yapay zeka ajanlarının işletim sistemi güvenliği.

\text{SyscallFilter}(\text{seccomp-bpf}) \cap \text{ZeroNetwork} \implies \text{Konteyner İzolasyonu}

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 100 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 15 dk

Model Hijacking ve Veri Zehirleme (Data Poisoning) Saldırıları

Web ölçeğinde eğitim verisi toplayan açık kaynak modellerin veri tedarik zinciri güvenliği ve zehirleme savunmaları.

\mathcal{D}_{\text{train}} \leftarrow \mathcal{D}_{\text{clean}} \cup \{ (x + \eta, y_{\text{target}}) \} \implies \text{Zehirli Model}

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 101 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 16 dk

Kırmızı Takım (Red Teaming) El Kitabı: Otomatik Karşıt Saldırı Orkestrasyonu

Saldırgan ajanların hedef modeli yüz binlerce farklı psikolojik ve teknik baskıyla sınadığı otomatik red teaming altyapıları.

\text{AttackAgent} \leftrightarrow \text{TargetModel} \implies \text{Otomatik Emniyet Açığı Keşfi}

Murat Belgece İNCELE ↗

LEVHA 102 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 18 dk

Differentially Private SGD: Derin Ağlarda Bireysel Veri İfşasını Engellemek

Abadi ve ark. tarafından geliştirilen diferansiyel gizlilikli stokastik gradyan inişi ve tıp verileri üzerinde güvenli eğitim.

\mathbf{g}_t \leftarrow \frac{1}{B} \sum \text{clip}(\nabla \mathcal{L}_i, C) + \mathcal{N}(0, \sigma^2 C^2 I)

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 103 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 14 dk

Üyelik Çıkarımı (Membership Inference) Saldırıları: Model Seni Hatırlıyor mu?

Shokri ve ark. ın gölge modeller eğiterek ticari makine öğrenmesi API lerinden veri ifşası çıkarma tekniği.

P(x \in \mathcal{D}_{\text{train}}) = f(\text{Kayıp Düşüklüğü}, \text{Çıktı Güven Skoru})

Dr. Aylin Vural İNCELE ↗

LEVHA 104 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 17 dk

AB Yapay Zeka Yasası (EU AI Act): Risk Sınıflandırması ve Küresel Regülasyon

Biyometrik gözetim yasaklarından temel model sağlayıcılarına getirilen sistemik risk ve telif şeffaflığı denetimleri.

\text{Risk Kademesi} \in \{\text{Kabul Edilemez}, \text{Yüksek Risk}, \text{Şeffaflık Riski}, \text{Minimal Risk}\}

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 105 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 15 dk

Asilomar Yapay Zeka İlkeleri 2017: 23 Maddelik Gelecek Sözleşmesi

Musk, Hassabis, Bengio ve yüzlerce düşünürün imzaladığı 23 maddelik Asilomar etik ilkelerinin analizi.

\text{Yapay Zeka Araştırmasının Hedefi: Salt Güç Değil, Faydalı Zeka Yaratmaktır}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗

LEVHA 106 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 19 dk

Otonom Silah Sistemleri ve Öldürme Kararının Otomasyonu (Lethal Autonomous Weapons)

Stuart Russell ın Slaughterbots uyarısı ve Cenevre konvansiyonunda otonom dron sürüleri üzerine süren jeopolitik çıkmaz.

\text{Hedefleme} + \text{Ateşleme} - \text{İnsan Denetimi (Human-in-the-Loop)} \implies \text{Ahlaki Felaket}

Kemal Can Polat İNCELE ↗

LEVHA 107 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 15 dk

Watermarking ve Sentetik Metin Damgalama: Logit Uzayında Yeşil Kırmızı Listeler

Kirchenbauer ve ark. nın logit manipülasyonuyla sentetik metinleri damgalayan ve dezenformasyonu önleyen filigran formülü.

l_k \leftarrow l_k + \delta \quad \forall k \in \text{GreenList}(\text{Hash}(x_{t-1}))

Doç. Dr. Ferit Berk İNCELE ↗

LEVHA 108 ↗

Hizalanma, Güvenlik & AGI Yönetişimi 18 dk

Isaac Asimov’un Üç Robot Yasası: Kural Tabanlı Hizalanmanın İmkansızlığı

1942 de I, Robot ile başlayan robotik ahlak yasalarının günümüz yapay zeka güvenlik kılavuzlarına tuttuğu felsefi ayna.

\text{Yasa 1: İnsana Zarar Verme} \succ \text{Yasa 2: İtaat Et} \succ \text{Yasa 3: Kendini Koru}

Prof. Dr. Selim Akın İNCELE ↗